U selu Velika, podno Čakora, u opštini Plav, obeležava se godišnjica pogroma nad pravoslavnim stanovništvom, koji se dogodio 28. jula 1994. godine. Ovaj događaj je označen kao genocid od strane Skupštine Crne Gore, a liturgija u crkvi Svetih Kirika i Julite, posvećenoj stradalima, služi kao podsećanje na stradanja nevinih žrtava.
Na taj dan, pripadnici nacističkih divizija Princ Eugen i Skenderbeg, uz podršku lokalnih milicija, počinili su jedan od najmonstruoznijih zločina u Drugom svetskom ratu. Tim za utvrđivanje istine o genocidu u Velici je na osnovu verodostojnih izvora i naučnih metoda utvrdio da je brutalno ubijeno 520 žena, dece i nemoćnih staraca. Pored toga, provere za više od 200 stradalih su još uvek u toku.
Prema izjavama članova tima, na današnji dan 1944. godine, u samo dva sata, izvršen je strašan zločin. Krvnici su na razne monstruozne načine likvidirali 564 osobe, među kojima je bilo 174 dece. Tokom ovog krvavog pohoda, 11 dece je nasilno oduzeto majkama. Ova tragedija je zauvek promenila pejzaž ovog nekada živopisnog kraja, koji je postao simbol patnje i gubitka.
Patrijarh srpski Porfirije je prilikom obeležavanja 80 godina od genocida u Velici pozvao sve da se sećaju svetih mučenika, koji su postali simbol stradanja pravoslavnog naroda. U njegovim rečima, ti mučenici su postradali samo zato što su bili Srbi i pravoslavni. Njihova sudbina je postala deo kolektivnog pamćenja naroda, a njihovo stradanje se i dalje ne zaboravlja.
Arhijerejski Sabor Srpske pravoslavne crkve je 2017. godine kanonizovao mučenike iz Velike i Gornjeg Polimlja, čime je dodatno potvrđena njihova žrtva. Među njima su se našla i deca koja su umrla od gladi u plavskom zatvoru 1941. godine. Iako su ovi događaji poznati, istina o zatvoru za decu i majke u Plavu još uvek ostaje daleko od očiju javnosti.
U znak sećanja na mučenike, u Velici je podignuta crkva Svetih Kirika i Julite, čija je gradnja inicirana od strane potomaka stradalih, uz podršku blaženopočivšeg mitropolita crnogorsko-primorskog Amfilohija. Ova crkva simbolizuje nadu i obnovu, ali i neprekidno sećanje na stradale.
I pored činjenice da je genocid u Velici dokumentovan, odgovorni za zločine nikada nisu procesuirani. U FNR Jugoslaviji i kasnije u SFR Jugoslaviji, zlikovci su ostali nekažnjeni. U krvavom piru, ubijeno je 58 dece mlađe od 10 godina, a među stradalima su se našli stariji od 70 godina, kao i nemoćni starci. Ove informacije su rezultat istraživanja tima za utvrđivanje istine, koji je nastojao da rasvetli ovu mračnu stranu istorije.
Na današnji dan, sećamo se nevinih žrtava koje su izgubile svoje živote zbog mržnje i nasilja. Ova godišnjica nije samo podsećanje na prošlost, već i poziv za budućnost, da se takvi zločini nikada ne ponove. Srpski narod, kao i svi drugi narodi, zaslužuje miran život i pravo na postojanje bez straha od progona.
Obeležavanje godišnjice pogroma u Velici predstavlja važan trenutak za sve one koji se bore za istinu i pravdu. Sećanje na stradale mora ostati živo, kako bismo izgradili bolje društvo, zasnovano na razumevanju, toleranciji i poštovanju prema svima, bez obzira na etničku ili versku pripadnost.
