Planinski predeo na granici Albanije i Grčke, osam i po kilometara severozapadno od Konice, decenijama je bio obavijen misterijom. Iz njegove unutrašnjosti dizala se para, ali poreklo te pare ostalo je nepoznato sve do pre godinu dana. Sada je potvrđeno da se na dubini većoj od 100 metara nalazi ogromno termalno jezero, koje se smatra najvećim poznatim podzemnim termalnim jezerom na svetu.
Jezero, nazvano „Jezero neurona“, otkriveno je u februaru 2025. godine, i to je rezultat istraživanja koja su počela 2021. godine. Tim čeških speleologa, predvođen Marekom Audijem, primetio je snažan stub pare kako se diže iz brda, što ih je navelo da istraže dublje. Audi je opisao svoje prve utiske: „Kada smo prvi put ušli u ovu pećinu i ugledali jezero, bili smo zapanjeni. Bilo je to kao da ulazimo u drugi svet.“
Istraživači su se suočili s brojnim poteškoćama tokom istraživanja, pre svega zbog prisustva opasnih gasova. „Morali smo da imamo detektore gasa kako bismo bili blagovremeno upozoreni“, objašnjava Audi, ističući složenost istraživanja. Koristeći LiDAR skeniranje i sonarno mapiranje, tim je izmerio da je jezero dugačko oko 138,3 metra i široko 42 metra, sa približno 8.335 kubnih metara tople vode bogate mineralima.
Otkrića poput ovog pomažu naučnicima da bolje razumeju kretanje podzemnih voda, funkcionisanje geotermalnih sistema i osetljivost specifičnih podzemnih ekosistema. Sistem u kojem se ovo jezero nalazi deo je fenomena poznatog kao speleogeneza sumporne kiseline. Ovaj proces podrazumeva da vode bogate vodonik-sulfidom doprinose oblikovanju i preoblikovanju pećina tokom vremena.
U oblasti Vromoner, topla voda izbija kroz pukotine, a kada vodonik-sulfid dođe u kontakt sa kiseonikom, formira sumpornu kiselinu koja menja krečnjak i doprinosi stvaranju velikih podzemnih komora. Merenja u pećinama pokazuju da je okruženje još uvek aktivno. Koncentracije vodonik-sulfida u vazduhu kretale su se od 2 do 22 dela na milion, dok je temperatura vazduha u hidrotermalno aktivnim delovima pećina između 15 i 29 stepeni Celzijusa.
Temperatura jezera ostaje stabilna na 26 stepeni Celzijusa, a izvori koji napajaju dolinu imaju sličan hemijski sastav i temperaturu. Ukupni protok izvora u oblasti Vromoner iznosi oko 200 litara u sekundi. Međutim, postoji iznenađujući obrt: iako bi se očekivalo da se duboka termalna voda kreće sporo, eksperimenti su pokazali da se sistem ponaša više kao kompleksna mreža cevovoda. Članak objavljen 2026. godine u International Journal of Speleology opisuje testove sa bojama, pokazujući da brzine protoka u sistemu Vromoner mogu dostići čak 30 kilometara dnevno.
Ova saznanja imaju praktične posledice, jer znači da se sve što se dešava na površini, uključujući zagađenje i promene u korišćenju zemljišta, može potencijalno preneti kroz povezane sisteme mnogo brže nego što se ranije mislilo. Naučna zajednica koja se bavi pećinama u ovoj oblasti izrazila je zabrinutost zbog mogućeg zagađenja.
Tehnički izveštaj o sistemu pećina Atmos i Sulfur navodi da tim sarađuje sa lokalnim vlastima na integraciji hipogenih pećina u Nacionalni park Vjosa. Ujedno, upozoravaju da bi brana na grčkoj strani reke Saradaporos mogla negativno uticati na okruženje pećine Sulfur. Ovo otkriće ne samo da otvara nove horizonte za istraživanje podzemnih ekosistema, već i naglašava potrebu za očuvanjem ovih prirodnih resursa u svetlu sve većih pretnji od ljudskih aktivnosti.
